HASANDERE – KÜNÇEĞİZ - ELMABAHÇE …
Henüz birçok şeyleri ayırt
edemeyecek yaşlardaydım. İsimlerini duyuyordum bu üç köyün. Bu üç köyden
insanlar gelirdi Sanıç’a düğünlere, cenazelere, farklı zamanlarda hasta ve yaşlıların
ziyaretine. Merak ederdim gelişlerini, bizim köyümüzdekilerle kurdukları o sıcak
diyalogları.
Zamanla anlamaya başlamıştım aynı kaderi paylaştığımızı,
aynı dili konuştuğumuzu, konuşmalarda ise şive farklılıkları olduğunu,onlara ÇUJİ
dendiğini,bizim köyün insanları için TSABALLI dendiğini öğrenmiştim daha
sonraları.. Ve KAFKASYA ve ABHAZYA'YI tanımağa, anlamaya başladım. Sonraları Sürgünün
ABHAZ milletine neler yaşattığını...
Bu üç köy halkının ABHAZYA’dan itibaren bu son yerleşim
yerlerine kadarki sürecini yazmasını rica ettiğim Pısyipa Zihni Şener uzun
yıllar Amerika da yaşadı. Bu süreç içinde Abhaz dili üzerine MIT'de ve Harvard'da çalışmaları oldu.
Abhazca'dan Türkçeye, Türkçe'den Abhazca’ya çevirileri ile Abhazca hikâye ve
şiirleri çeşitli dergi ve gazetelerde yayılandı. ÇUJI Dıalektiği ve ABJUİ (Abhazya'daki yazı dili olarak kullanılan Dialektik ) arasındaki fark ve ilintileri inceleyen çalışması ABD'de yayım aşamasında. Xulatstsı adlı masalı harvard'da İngilizce, Abhazca ve Türkçe olarak yayınlandı. ÇUJİ lerle ilgili yaptığı
derlemeleri (Yazısını) paylaşmak istiyorum.
Rıfat Özbey (Beya)
ABHAZLARIN ÇUJİ (CWYZHY) KABİLESİ
Abhaz Krallığının 19.asırdaki
sınırları itibariyle en kuzeydeki Abhaz kabilesidir. Bölgenin batısında Vubıkhlarla,
kuzeyde Adige ve Kazaklarla, doğuda Karaçay-Çerkeskteki Abazalarla, güneyde
Tsabal ve diğer Abhaz kabileleri ile komşu idiler. 19.Asırda ki Kafkas
sürgününde Vubıkhların yanı sıra topyekûn sürgüne uğrayan tek Abhaz kabilesidir.
Yaşadıkları yerler bu gün
(maalesef) Rusya sınırları içinde kalmıştır. Bunun en önemli nedenide 1864 de
top yekûn Türkiye ye sürülmüş olmalarıdır. Bu gün Adler hava alanının da içinde
olduğu düzlükler güneydeki Abhaz kabilelerince (Ad'ılara) dışarıya çıkış, Çuji
kabilesi insanlarınca ise, Pıshü = Pıc yaylası, Pısların yılkısı diye
adlandırılırdı. Kafkas dağlarının içinde asırlarca saklı kalıp varlıklarını
sürdürdükleri ve bu gün üç Rus köyünün yerleşik olarak yaşadığı topraklar ise;
Pıskuara, yani Pıs vadisi, Pıs boğazı, Pıs deresi, Pısaa diye bilinirdi. Halen de bu
isimler Ruslar tarafından da kullanılmaktadır. Kabilenin öznel adı olan ’’ÇUJİ / CWYZHY’’ ismi,
Rusya tarafından satılan ve o yörenin suyu olan Çuji DZI ( Çuji suyu ) adı altında
satılan su ile bu isim bu gün de yaşamaya devam etmektedir
Kabilenin Türkiye’ye sürülüşü ile
ilgili iki söylem vardır.
1) Pısiypa Ziya ( Pısiypa Zihninin
amcası ) nın anlatımına göre; Çuji kabilesi Ruslar tarafından topyekûn sürülünce,İstanbul'a oradan da Mudanya’ya getirilirler. O zamanlar Mudanya’da kimse yoktu. Zeytin bağları
ve devamında Rum köyleri vardı. Çuji kabilesi uzun süre burada sıtmadan
kırılmaya devam eder. Bunun üzerine bu gün Bursanın bir mahallesi haline
dönüşen Vakıfköy'e getirilirler Üç yıl vakıf köyde kalırlar ve sıtmadan telef
olmaya devam eder Kabile… Vakıfköy’de bu gün hala ‘’Abaza Mezarlığı’’ diye
bilinen mezarlık, bu talihsiz Çuji kabilesisinin, sıtmadan, açlıktan ve çeşitli
hastalıklardan ölen bireylerinin yattığı mezarlıktır. Ölümler durdurulamayınca
oradan Yenişehir ve Günece köyüne nakledilirler. Fakat sıtma ve çeşitli
hastalıklar peşlerini bırakmıyordu.
Kabilenin Akhba sülalesine mensup
bir şahıs, dolaşırken kabilenin bu gün üç köy halinde yerleştikleri bölgede
olan ve Kabaağaç diye bilinen bölgeyi keşfeder. Bu dağda açtığı bir dönüm civarında
bir yere mısır eker (Abhaz halkının başlıca tahılıdır bu.) Mısır çok güzel olur.
Bunun üzerine tüm kabile Kabaağaç bölgesine kendiliğinden göçer. Bu yöre
Bilecik sancağına bağlı olduğundan Bilecik mutasarrıflığı olaya müdahil olur.
Böylece bu günkü üç köye bölünerek yerleştirilirler. Kabile için sürgünden
itibaren yıllarca süren göçebelik, Künçeğiz, Elmabahçe ve Hasandere adı verilen
bu köylere yerleştirilmeleriyle son bulur.
2) Pısiyıpa Zihni’nin
anneannesinin kız kardeşi Barakuapha Firdevs’in anlatımına göre ise önce
İstanbul Beşiktaş’a yerleştirilirler. Üç ay orada sahilde sıtmadan kırılırlar.
Oradan Bulgaristan gönderilirler. ( Psıyipa Ziya'ya göre ise İstanbul dan Mudanya ya
getirilirler) Bulgaristan dan tekrar Bursa-Mudanya getirilirler Bu sürgün; on oniki
yıllık göçebelik hayatından sonra (Beşiktaş, Bulgaristan, Mudanya, Vakıfköy,
Yenişehir, Günece, Kabaağaç ve bu günkü yerleşim yerleri olan
Künçeğiz, Elmabahçe ve Hasandere’de noktalanır…
Her iki varyantın anlatıcılarının
otak olduğu nokta, sürgün başlarken iki bin civarında nüfusa sahip olan kabile
son yerleşim yerine geldiklerinde 130 hane civarında dört yüz küsur nüfus kaldığıdır.
Bu kabile mensupları tüm yok edici unsurlara rağmen halen Türkiye de varlığını
ve ilginç Abhaz diyalektiğini yaşatmaktadır. Tam olarak dile vakıf olanlar otuz civarındadırlar. Toplam nüfusun bu gün altıyüz elli olduğu tahmin edilmektedir. Bu rakam kesin değildir.
Köy yerleşimine göre bu günkü yerleşim bölgesine gelebilen
sülaleler şunlardır
KÜNÇEĞİZ: PISAA; Göçle ilgili
söylemlerden birini anlatan Pısiyıpa Ziya ve araştırmacı Zihni Pısiyıpa bu sülaledendir.
Beş hane olarak gelen Pısalardan Psıyıpa Zihninin büyük dedesi son savaşda
öldüğünden büyük babaannesi dul olarak beş yaşındaki oğluyla gelmiştir. Kendisi Açıphadır.
İstanbul, Eskişehir, Bursa, Adapazarı,Bilecik olmak üzere beş vilayete dağılmış
olarak yaşamaktadırlar. Araştırmacı Zihni bir yıldır, kardeşi Rahmi ise
onbeşyıldır Abhazya’da yaşamaktadırlar. Ajiyalar, Aşukbalar, Hapaç'lar, Bağdzaa (Abağba
diyede söylenir) Abarakualar, Khukhuaalar, Avadzba'lar, Amıcba'lar, Tsıtuaa'lar,
Ayagdza'lar (Ayagba olarakta söylenir), Akhaalar, Sadzvaa yada Sadzba (bu aile Vubıkh
olarak da bilinir) Abarakua Firdevs’e göre Abağbalar Ayıbga bölgesinden
gelmişlerdir.
ELMABAHÇE: Pısaa; şu an köyde
yaşayan iki hane Abhaz kaldı onlarda bu sülaleye mensuptur. Şimdiki nüfusun çoğunluğu
Dadaşlar ve Kars –Erzurum dan gelen Ahıskalılardan oluşmaktadır. İlk yerleşim
dönemi itibariyle Pısaa sülalesi dışında yerleşenler şunlardır.
Barakualar, Başaa'lar, Geçaa'lar, Dutaa'lar Abağbalar, Khirıps'lar, Kozaa'lar, Kaynazaa'lar, (Bu
sülaleden kimse kalmamıştır) Pıshuaa'lar, Agojbalar, Axaa'lar, Tırışaa'lar, Apşışaa'lar,
değişik vilayetlerde yaşayan sülalelerdir.
HASANDERE (HASANKUARA): Xakuçaa'lar,
Baştaraa'lar, Katsaalar, Aşukbalar(Şukuzaa),Abaşlar, Kabatalar (Kabatalar
Abhazyada ‘’Gulya’’ olarak bilinir. Katbanaalar. Bunların dışında Sürgünde gelen
ailelerden Türkiye’ye ulaşamamış olanlar veya Türkiye’ye ulaşıp da son yerleşim
yerleri olan üç köye ulaşamayanlar hakkında ne yazık ki herhangi bir bilgi
bulunamamıştır.
Derleyen:Zihni Pısiyıpa ( Şener)
